‏ در مقايسه با روش تحقيق تجربي كه در آن اطلاعات و نتايج مورد نظر تحت شرايط جاري و كنترل شده‌اي ‏بدست مي‌آيد، در روش تحقيق علّي محقق به دنبال كشف و بررسي روابط بين عوامل و شرايط خاص يا نوعي رفتار ‏كه قبلاً وجود داشته يا رخ داده از طريق مطالعه نتايج حاصل از آنها، است. لذا محقق در پي بررسي امكان وجود ‏روابط علّت و معلولي از طريق مشاهده و مطالعه نتايج موجود و زمينه قبلي آنها به اميد يافتن علت وقوع پديده يا ‏عمل است، به عبارت ديگر محقق در روش تحقيق علي- مقايسه‌اي بدنبال مطالعه و بررسي علل احتمالي متغير ‏وابسته مي‌باشد، زيرا متغير وابسته و مستقل هر دو در گذشته رخ داده‌اند و بر همين مبنا اين نوع تحقيق را غير ‏آزمايشي (تجربي ) يا پس از وقوع ( پس رويدادي) مي‌نامند. به عنوان مثال: ‏
‏ الف- بررسي علل خودكشي زنان استان ‏x‏ از 86- 1376 از طريق مطالعه و بررسي پرونده‌هائي كه در اين مورد در ‏اداره پليس و دادسراها موجود است.‏
‏ ب- شناسايي و بررسي ويژگيهاي شخصيتي افرادي كه مكرر تصادف اتومبيل داشته‌اند يا برعكس كساني كه هرگز ‏تصادف نكرده‌اند، از طريق مطالعه و بررسي اطلاعات موجود در شركت‌هاي بيمه اتومبيل از سال 86 – 1376 در ‏شهر تهران.‏
‏ ج- علل سقوط هواپيمايي مسافربري‏z‏ در سال 1380 در استان لرستان از طريق مطالعه و بررسي اطلاعات موجود ‏در شركت هواپيمايي و شركت بيمه و ساير نهادهاي اثرگذار در ايران.‏
‏ د- بررسي علل و عوامل خانوادگي موثر بر شكست تحصيلي دانش‌آموزان استان سيستان و بلوچستان از 86- ‏‏1366 با مطالعه اسناد و مدارك موجود در آموزش و پرورش استان مربوطه، تحقيق از خانواده آنها و در نهايت ‏مطالعه اسناد و مدارك موجود در دادگاهها ‏
‏ هـ- علل بزهكاري در ميان جوانان و نوجوانان شهر تهران در سال 1386، از طريق مطالعه اسناد و مدارك موجود ‏در نهادها و…..‏
‏ و- بررسي عوامل اجتماعي و اقتصادي موثر در طلاق از سال 86-1378 در شهر تهران، با مطالعه اسناد و مدارك ‏موجود در نهادهای مرتبط.‏
در تمام موارد ياد شده عمل صورت گرفته و فقط نتيجه آن باقي است و محقق در اين دست از تحقيقات تنها با ‏مطالعه نتيجه و زمينه‌ قبلي مي‌تواند احتمالاً به علت وقوع عمل پي ببرد.مثال‌هاي ذيل از موضوعات تحقيق علّي- ‏مقايسه‌اي ( پس از وقوع) مي‌باشند:‏
‏1-‏ بررسي تاثير جنسيت (زن- مرد) در موفقيت شغلي فارغ‌التحصيلان رشته پزشكي. متغير مستقل(علت) جنسيت ‏‏(مرد- زن) است و متغير وابسته (معلول)، موفقيت شغلي فارغ‌التحصيلان رشته پزشكي است. موفقيت شغلي مرداني ‏كه فارغ‌التحصيل رشته پزشكي هستند با موفقيت شغلي زناني كه داراي رشته پزشكي هستند مورد مقايسه قرار ‏مي‌گيرند.‏
‏2-‏ بررسي تاثير آموزش ضمن خدمت بر عملكرد شغلي معلمان شهر تهران در سال 1386. متغير مستقل (علت) ‏طي دوره ضمن خدمت ( معلماني كه دوره ديده‌اند و معلماني كه دوره نديده‌اند) و متغير وابسته (معلول): ‏عملكرد شغلي معلمان ، در اين روش دو گروه از معلمان (يك گروه كه دوره ديده‌اند و يك گروه كه دوره ‏نديده‌اند) انتخاب مي‌شوند و سپس عملكرد شغلي آنها با هم مقايسه مي‌گردد.‏
‏3-‏ بررسي تاثير اعتياد بر غيبت سربازان در پادگانهای شهر ‏Aدر سال 1386‏
متغير مستقل (علت): اعتياد و متغير وابسته(معلول): غيبت سربازان در اين حالت دو گروه از سربازان (يك گروه كه ‏مشكوك به اعتياد هستند و گروه ديگر كه كاملاً سالم هستند) انتخاب مي‌شوند و سپس غيبت اين دو گروه با هم ‏مقايسه مي‌گردند.‏
‏4- بررسي علل ورشكستگي شركت الف در شهر صنعتی ‏‎ X‎‏( اگر اين شركت وجود نداشته باشد و مدتها پيش اتفاق ‏افتاده باشد از روش تحقيق تاريخي استفاده مي‌گردد، و اگر شركت به حيات خود ادامه مي‌دهد از روش تحقيق علي ‏مقايسه‌اي استفاده بعمل خواهد آمد.)‏
‏5- بررسي علت پرخاشگري و بزه‌كاري در ميان نوجوانان شهر تهران از 1380-1386‏
‏1- ويژگي‌هاي تحقيق علّي يا پس از وقوع:‏
‏ الف- بررسي علل، پس از وقوع از ويژگيهاي تحقيقات علّي يا پس از وقوع مي‌باشد
‏ ب- محقق، در اين نوع تحقيق، اطلاعات لازم را جهت بررسي علل وقوع يك حادثه، هنگامي جمع‌آوري مي‌كند ‏كه حادثه اتفاق افتاده باشد.‏
‏ ج- محقق هيچگونه دخالتي در بروز حادثه ندارد. او تنها با مطالعه زمينه و شرايط قبلي، درصدد جستجوي علل يا ‏روابطي براي وقوع حادثه است. ‏
در اين صورت او يك يا چند اثر ( عمل انجام شده يا متغير وابسته) را انتخاب كرده و با مطالعه زمينه و شرايط قبلي ‏درصدد جستجوي علل يا روابطي ( متغير مستقل) براي وقوع آن حادثه است.‏
‏ د- در مقايسه با روش تحقيق آزمايشي (تجربه‌اي) محقق هيچگونه كنترلي بر متغيرهاي مستقل ندارد چون آنها از ‏پيش اتفاق افتاده‌اند.‏
‏ هـ- هزينه تحقيق علّي يا پس از وقوع نسبتاً كم است. ‏
‏ و- دقت كمتري را طلب مي‌كند.‏
‏ ز- به طور همزمان تعداد زيادي متغير مستقل را مي‌توان مورد بررسي قرار داد. ‏
‏ ح- هيچگونه منع اخلاقي يا مخاطره براي آزمودني‌ها وجود ندارد
‏ ط- آنچه از طريق روش تحقيق علي مقايسه‌اي بدست مي‌آيد يك روابط علت و معلولي قطعي نيست.‏
‏2- نكات مثبت تحقيقات علّي- مقايسه‌اي يا پس از وقوع:‏
‏ الف- انجام تحقيقات علّي يا پس از وقوع در شرايط ذيل مناسب است:‏
‏(1)‏ هنگامي كه گزينش، كنترل و دستكاري عوامل لازم براي بررسي و مطالعه مستقيم روابط علت و معلولي ‏مقدور نباشد.‏
‏(2)‏ هنگامي كه كنترل تمام متغيرهاي بازيگر در شرايط مورد مطالعه و آزاد گذاشتن يكي از آنها به نظر ‏غيرطبيعي مي‌رسد. به عبارت ديگر،‌ هنگامي كه كنترل تمام متغيرها و آزاد گذاشتن يكي از آنها در صحنه ‏مورد مطالعه مانعي براي ايجاد و بروز كنش و واكنش‌هاي طبيعي و واقعي به وجود مي‌آورد.‏
‏ متغيرها ‏
‏ ‏گروه‌ها ‏ روابط گرم ‏پدرومادر روابط بي‌تفاوت پدر ‏در خانواده روابط خصمانه پدر ‏در خانواده حجم نمونه
گروه‌ بزهكار‏ ‏(3 نفر) 15%‏ ‏(7نفر) 35%‏ ‏(10نفر) 50%‏ ‏20نفر
گروه غيربزهكار ‏(2نفر) 10%‏ ‏(3نفر) 15%‏ ‏(10نفر) 75%‏ ‏20نفر
جمع جامعه نمونه ‏5نفر ‏10نفر ‏25نفر ‏40نفر
‏(3)‏ هنگامي كه كنترل تجربي و آزمايشگاهي براي انجام هدف‌هاي تحقيق غيرعلمي و پرخرج مي‌باشد. و يا از ‏نظر فرهنگي و قومي، خوش‌آيند نيست. ‏
‏ ب- اين نوع تحقيقات در مورد كيفيت پديده‌ها يا وقايع (متغيرها) اطلاعات مفيدي را ارائه مي‌دهند. مانند ‏چگونگي ارتباط متغيرها، چگونگي شرايط وقوع آنها، و خلاصه چگونگي نظام و پي‌آمدهاي متغيرهائي كه اين وقايع ‏حاصل آنها است.‏
‏3- نارسائي تحقيقات علّي يا پس از وقوع:‏
‏ الف- عدم توانائي كنترل متغيرهاي مستقل.‏
‏ ب- عدم اطمينان محقق از اينكه آيا عامل يا عوامل علّي واقعي كه سبب وقوع حادثه شده‌اند جزء آن دسته از ‏عواملي مي‌باشند كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار دارند؟
‏ ج- آگاهي محقق از اينكه هيچگاه يك عامل، يك نتيجه را سبب نمي‌شود، بلكه تركيبي از عوامل تحت شرايطي ‏معين نتيجه‌اي را سبب مي‌شوند، خود ابهام ديگري در اين نوع تحقيق‌ها است.‏
‏ د- دشواري تشخيص صحيح عوامل خاص در تحقيقات علّي.‏
ممكن است بعضي از پديده‌ها (متغيرها) در محيط ويژه‌اي زاده علل يا عوامل خاصي باشند. و در محيط و شرايط ‏ديگري همان پديده‌ها در اثر عوامل ديگري كه با عوامل محيط قبلي تفاوت دارد، عيناً به وجود آيند. براي مثال: ‏
‏ علت اعتياد جوانان به ترياك در جامعه‌اي ممكن است فقر و بيسوادي باشد، در حالي كه در جامعه‌ي ‏ديگري اعتياد جوانان به ترياك سهل‌الوصول بودن اين ماده مخدر است.‏
‏ هـ- در وقوع پديده‌ها ممكن است دو يا چند عامل مربوط بهم دست‌اندركار باشند. الزاماً اين بهم‌پيوستگي ‏نمي‌تواند رابطه علت و معلولي بين آنها را مشخص سازد. اين خود ابهام ديگري در اين نوع تحقيقات است، شايد همه ‏آن عوامل معلول يا علت عامل ديگري باشند كه محقق احتمالاً نتوانسته آنها را تشخيص دهد.‏
‏4- مراحل مختلف تنظيم تحقيق علّي يا پس از وقوع:‏
‏ الف- انتخاب موضوع تحقيق و تعريف آن.‏
‏ محقق ابتدا بايد بر مبناي مشكل يا احساس مشكل موضوع را انتخاب و سپس متغيرهايي را كه در اثر مطالعه ‏و بررسي مشخص كرده مورد بررسي ومطالعه قرار داده و آنها را روشن مي‌كند. اين عمل بيشتر با مطالعه ادبيات ‏تحقيق عملي مي‌گردد. و علل و عوامل احتمالي كه بر متغير وابسته (معلول) موثر هستند را ليست مي‌نمايد.‏
‏ ب- محقق پس از مطالعه و بررسي دقيق و عميق نوشته‌ها و مقالات موجود در حوزه موضوع مورد تحقيق مساله ‏خود را تدوين و اهداف تحقيق را تبيين نمايد.‏
مثال: موضوع 1 : آيا پرخاشگري يكي از علل موثر بر گرايش جوانان به بزهكاري است؟
موضوع 2: آيا اختلاف طبقاتي اجتماعي بين زن و شوهر يكي از علل طلاق مي‌باشد؟
موضوع 3: آيا بين نامساعد بودن جو عاطفي خانواده و احتمال شكست تحصيلي فرزندان رابطه مستقيم وجود دارد؟
ج- فرضيه‌هايي كه نتيجه پژوهش يا پاسخ موقت مساله است را تعيين كنيد و به روشني آنها را بيان نمائيد. براي 3 ‏موضوع بالا 3 فرضيه ذيل تدوين مي‌گردد.‏
فرضيه 1: پرخاشگري موجب بزهكاري جوانان مي‌باشد.‏
فرضيه 2: ا اختلافات طبقاتي اجتماعي زن و شوهر باعث طلاق مي‌شود. ‏
فرضيه 3: بين نامساعد بودن جو عاطفي خانواده و احتمال شكست تحصيلي فرزندان رابطه مستقيم وجود دارد.‏
د- انتخاب گروه مطالعه و مقايسه ( جامعه آماري و نمونه):‏
‏ (1) گروه مطالعه: گروه مورد مطالعه همان جامعه‌اي هستند كه بايد متغيرهاي (علت) مستقل (همان ويژگي‌هاي ‏مورد مطالعه) از مطالعه آنها مشخص شود. ‏
‏ (2) گروه مقايسه: افراد گروه مقايسه، افرادي مشابه گروه مطالعه هستند كه ويژگي‌ها يا متغيرهاي مورد نظر در ‏آنها وجود ندارد.‏
به طور مثال:گروه مطالعه: جوانان بزهكار- زوج‌هاي طلاق گرفته- دانش‌آموزان شكست خورده تحصيلي
گروه مقايسه: جوانان هنجار(غير بزهكار)- زوج‌هايي كه با هم زندگي مي‌كنند- دانش‌آموزان موفق
‏ هـ- پس از مشخص كردن منابع اطلاعات مناسب مرتبط با موضوع مورد تحقيق، روش و ابزار جمع‌آوري اطلاعات را ‏مشخص كنيد. روايي و اعتبار روش‌ها و وسايل جمع‌آوري اطلاعات را مورد سنجش و ارزيابي قرار دهيد،پس از جمع ‏آوری اطلاعات ، سپس به طبقه‌بندي يافته ها مبادرت نمائيد.‏
و- تجزيه و تحليل يافته‌هاي تحقيق:پس از جمع‌آوري اطلاعات و طبقه‌بندي آنها، با استفاده از آمار توصيفي و آمار ‏استنباطي يافته‌ها را مورد تجزيه و تحليل قرار دهيد. و به تعبير و تفسير يافته‌ها بپردازيد. در صورتي كه از نظر ‏متغيرهاي پيش‌بيني شده بين دو گروه ( مطالعه و مقايسه) تفاوت معني‌داري وجود داشت مي‌توان نتيجه گرفت كه ‏متغيرهاي مستقل پيش‌بيني شده عواملی از علل احتمالي متغير وابسته (معلوم) است.‏
ذ- پس از تجزيه و تحليل آماري يافته‌ها و تاييد يا رد فرضيه‌ها، گزارشي صحيح و دقيق از نتايج تحقيق تهيه و ارائه ‏مي‌گردد.‏
مثال: بررسي علل ورشكستگي كارخانه خودروسازي دوو گروه كره جنوبي:‏
محقق پس از شناسايي و انتخاب گروه كاري متخصص با موضوع مورد مطالعه به گردآوري اطلاعات و تدوين مساله، ‏هدف و فرضيه ( فرضيه‌هاي) خود مي‌پردازد. كه در نتيجه مطالعه به فرضيه اهم ذيل مي‌رسد.‏
فرضيه: « عدم اعمال مديريت صحيح، موجب ورشكستگي كارخانه شده است. ‏
‏ محقق با استفاده از جامعه آماري و بررسي اسناد و مدارك موجود، اطلاعات لازم و مفيد را جمع‌آوري و سپس ‏فرضيه فوق را مورد آزمون قرار مي‌دهد. پس از تاييد فرضيه و يا رد آن نتايج تحقيق خود را به طور دقيق گزارش ‏مي‌نمايد.‏
توضيح اينكه براي اين موضوع ممكن است ‏N‏ فرضيه تدوين و مورد آزمون قرار گيرد ولي بخاطر كوتاهي مطلب به ‏يك فرضيه اشاره گرديده است. زيرا در تحقيقات علي- مقايسه‌اي نمي‌توان يك عامل را علت عامل ديگر دانست ‏واصولاً در تحقيقات علوم انساني رابطه علت و معلول آن‌چنان كه در تحقيقات علوم مادي و فيزيكي مطرح مي‌باشد، ‏موجود نيست.‏

‏5- تفاوت روش تحقيق علّي با روش آزمايشي:‏
‏ الف- در تحقيق آزمايشي:‏
‏(1)‏ امكان دستكاري متغير مستقل و تاثير آن بر روي متغير وابسته وجود دارد.‏
‏(2)‏ امكان كنترل تاثير متغيرهاي نامرتبط مقدور مي‌‌باشد
‏(3)‏ امكان دسترسي به شواهد قانع كننده‌تري درباره روابط علت و معلولي در بين متغيرها وجود دارد.‏
‏ ب- در تحقيق علّي- مقايسه‌اي:‏
‏ (1) امكان دستكاري متغير مستقل و تاثير آن بر روي متغير وابسته وجود ندارد. ‏
‏ (2) امكان كنترل تاثير متغيرهاي نامرتبط مقدور نيست زيرا در گذشته اتفاق افتاده است.‏
‏ (3) روابط علت و معلول بين متغيرها در گذشته اتفاق افتاده و محقق اجباراً همان اطلاعات موجود را مي‌تواند ‏مورد تجزيه و تحليل قرار دهد.‏
‏ ج- هدف هر دو روش مقايسه دو گروه است كه از نظر تمام ويژگيها به استثناء يكي مشابه هستند و آن هم ‏دستگاري متغيرهاي مستقل است كه در روش علي اطلاعات وجود دارد بايد آن‌ها را جمع‌آوري و تجزيه و تحليل ‏نمود ولي در روش آزمايشی محقق مي‌تواند اطلاعات جديدي با استفاده از دستگاري متغيرهاي مستقل بدست آورد.‏

روش تحقيق علّي يا پس از وقوع

1 دیدگاه در “روش تحقيق علّي يا پس از وقوع

  • ۱۳۹۶-۰۴-۰۸ در۱۰:۵۴
    پیوند یکتا

    با سلام و سپاس فراوان خدمت جناب آقای دکتر آزادبخت به خاطر مطالب مفیدتون

    پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *