‏ تاريخ عبارت است از تعريف و توصيف وقايع گذشته و تجزيه و تحليل انتقادي اين وقايع به نحوي كه حقايق ‏گذشته را روشن و مشخص كند، به اين ترتيب، تاريخ مطالعه وقايع مربوط به انسانهاي گذشته را در بر مي‌گيرد.‏ ‏ به ‏عبارت ديگر روش تحقيق تاريخي، از آن دسته از تحقيقاتي است كه بر موضوعي معين كه در گذشته و در يك ‏مقطع زماني مشخص اتفاق افتاده است، صورت مي‌گيرد. از آنجا كه در فاصله دو زمان مشخص در گذشته، ‏رويدادهائي به وقوع پيوسته و ابزاري تكميل گشته است، اين مجموعه بايد به صورت جرياني از حوادث تعريف و ‏تبيين ‌گردد. بنابراين تلاش محقق از روش تحقيق تاريخي بر آن است كه حقايق گذشته را، از طريق جمع‌آوري ‏اطلاعات، ارزشيابي ، بررسي صحّت و سقم اين اطلاعات، تركيب دلايل مستدل و تجزيه و تحليل آنها، به صورتي ‏منظم و عيني ارائه كند و نتايج پژوهشي قابل دفاعي را در ارتباط با فرض يا فرضهاي ويژه تحقيق نتيجه بگيرد.براي ‏مثال: « بررسي تاريخي تعليم و تربيت در دوره صفوي» را در نظر بگيريد، در اينجا محقق مي‌تواند هدفي مانند ‏‏«آشنائي با چگونگي تعليم و تربيت در دوره صفوي» و همچنين سئوال‌هائي مانند: آيا اساس تعليم و تربيت دوره ‏صفوي بر پايه اعتقادات مذهبي استوار بوده است؟ و تا چه اندازه شاهان صفوي به اين اعتقادات ايمان داشته‌اند؟ را ‏در طرح تحقيقي خود عنوان كند. بنابراين با توجه به اين هدف و سئوالها محقق بايد اطلاعات مستدل و معتبري در ‏اين زمينه جمع‌آوری کند، تا به‌تواند نتايجي مرتبط با اين هدف و سئوالها چه در رد و چه در قبول آنها ارائه ‏دهد.‏ لذا ما تاريخ را براي شناختن گذشته به كار مي‌بريم و با استفاده از آن مي‌كوشيم زمان حال را در پرتو رويدادها ‏و تحولات گذشته بشناسيم، تجزيه و تحليل تاريخي ممكن است به يك فرد، يك عقيده، يك جنبش، يا يك نهاد ‏معطوف باشد. با وجود اين، هيچكدام از اين موضوعات را نمي‌توان به طور مجزا و به تنهايي مطالعه كرد. اشخاص را ‏نمي‌توان بدون توجه به تعامل آنها با عقايد، جنبش‌ها يا نهادهاي زمان خودشان موضوع تحقيق تاريخي قرار داد، ‏تمركز مورخ به هر يك از عوامل تاريخي، صرفاً نشان مي‌دهد كه جنبه‌هاي خاصي بيشتر مورد توجه او بوده ‏است.پژوهش تاريخي از نظر دقت اجراء يكي از دشوارترين انواع پژوهش است. گرچه همه افراد به نوعي مورخ‌اند،‌ به ‏اين معني كه، همه آنچه را كه در گذشته اتفاق افتاده است بخاطر دارند، اما چنين تاريخي منطبق بر ملاك‌هاي ‏پژوهش تاريخي نيست. چنانچه پژوهش تاريخي، به عنوان يك علم مطرح شود بايد همانند ساير روش‌هاي علمي ‏مطابق با معيارهاي علمي باشد.‏
‏1- تاريخ و علم: در اين مساله كه آيا مي‌توان فعاليت‌هاي تاريخ‌نويسان را فعاليت‌هاي علمي دانست؟ و يا اينكه ‏آيا چيزي بنام تحقيقات تاريخي وجود دارد يا خير؟ ديدگاهها متفاوت است:‏
‏ الف- كساني كه در اين مورد نظر منفي دارند ممكن است محدوديت‌هاي ذيل را خاطرنشان سازند:‏
‏(1)‏ گرچه هدف علم پيش‌بيني است، تاريخ‌نويسان هميشه نمي‌توانند امور را بر اساس وقايع گذشته تعميم ‏بدهند. چون وقايع گذشته غالباً برنامه‌ريزي نشده و يا طبق برنامه تحول نيافته است، بنابراين عوامل كنترل ‏نشده در آن زياد است و چون نفوذ يك يا چند فرد بسيار قاطع بوده است، بنابراين الگوهاي عوامل مشابه آن ‏هرگز تكرار نخواهد شد. ‏
‏(2)‏ مورخان بايد بر مشاهدات گزارش شده ديگران تكيه كنند، كه اغلب صلاحيّت اين افراد و گاهي نيز ‏عينيّـت گزارش‌هاي آنان مورد ترديد است.‏
‏(3)‏ محقق تاريخي بيشتر به كسي مي‌ماند كه سعي مي‌كند معمّاي پيچيده‌اي را كه بسياري از قسمت‌هاي آن ‏حذف شده است كامل كند. او بايد بر اساس شواهدي كه اغلب نيز ناقص است، آنچه را كه اتفاق افتاده و دليل ‏وقوع آن را استنباط و شكاف موجود را پر كند. يا تكه‌هاي گم شده يك پازل را سرهم كند، لذا به ناچار در ‏صدد پر كردن جاي خالي اين واقعيت‌ها بر مي‌آيد.‏
‏(4)‏ تاريخ بر خلاف آزمايشگاههاي علوم فيزيكي در يك نظام بسته عمل نمي‌كند. تاريخ‌نويس نه‌مي‌تواند ‏شرايط مشاهده را كنترل نمايد و نه متغيرهاي عامل حادثه را دست‌كاري كند.‏
ب- كساني كه ادعا مي‌كنند تحقيقات تاريخي داراي همان مشخصات تحقيقات علمي هستند، دلايل ذيل را ارائه ‏مي‌كنند:‏
‏(1) محقق تاريخي حدود يك مساله را مشخص و فرضيه‌ها يا سئوالاتي را كه بايد به آنها جواب داده مطرح ‏مي‌كند، اطلاعات لازم را جمع‌آوري و تجزيه و تحليل نموده، هماهنگي و يا عدم هماهنگي فرضيه‌ها را با شواهد ‏موجود مي‌آزمايد و از آنها نتايجي به دست مي‌آورد كه تا اندازه‌اي قابل تعميم است. بنابراين و با توجه به مراحل ‏منظم و علمي فوق‌الذكر، مي‌توان ادعا كرد كه اين دست از فعاليت‌ها تا اندازه‌اي جنبه‌ علمي دارد.‏
‏(2) هر چند محقق تاريخي خود ممكن است شاهد رويدادهاي نبوده و يا مستقيماً داده‌ها را جمع‌آوري نكرده ‏باشد، امّا ممكن است، گواهي عده‌اي از شاهداني كه رويدادي را از ديدگاههاي مختلف مشاهده كرده‌اند در ‏اختيار داشته باشد. ممكن است وقايع بعدي برخي اطلاعات اضافي را فراهم كرده باشد، كه مشاهده‌كنندگان ‏معاصر به آنها دسترسي ندارند. محقق تاريخي قاطعانه رويداد را مورد تجزيه و تحليل انتقادي قرار مي‌دهد تا ‏اعتبار، صحّت، و دقّت آن را به اثبات برساند.‏
‏(3) محقق تاريخي براي رسيدن به نتايج گاهي اصولي از احتمالات را بكار مي‌بندد كه شبيه به همين اصول را ‏محققان علوم فيزيكي (مادي) نيز مورد استفاده قرار مي‌دهند.‏
‏(4) اين واقعيت كه محقق تاريخي نمي‌تواند متغيرهاي بازيگر در موقعيت واقعه را مستقيماً كنترل كند، كاملاً ‏واضح و روشن است. اما بايد توجه داشت كه اين محدوديت در بيشتر تحقيقات علوم رفتاري، به ويژه در ‏تحقيقات غيرآزمايشگاهي مانند تحقيقات جامعه‌شناسي، روانشناسي، روانشناسي اجتماعي و اقتصاد و… نيز كم و ‏بيش وجود دارد.‏
‏(5)مشاهدات محققان تاريخي معمولاً به صورت كيفي توصيف مي‌شوند، نه به صورت كمّي. عدم استفاده از ‏اندازه‌گيريهاي كمّي، محقق تاريخي را از كاربرد روش‌هاي علمي در فعاليت‌هاي خود باز نمي‌دارد. زيرا توصيف ‏كمّي و كيفي هر دو بر حسب مناسبت در تحقيقات علمي نيز به كار برده مي‌شوند.‏
‏2- ماهيت تحقيق تاريخي:واژه پژوهش تاريخي به گونه‌هاي مختلفي بكار برده شده است. چنانچه بخواهيم ‏ديدگاه پژوهش تاريخي را مشخص كنيم، يك بررسي اجمالي يا آشنايي كلي با ماهيت آن و بسط و توسعه تاريخ ‏ضروري بنظر مي‌رسد. بر اساس گفته‌ قدماي يونان، تاريخ عبارت است از پژوهش به منظور بازسازي آنچه كه در ‏گذشته اتفاق افتاده است و تا حدودي، حتي امروزه، آن شاخه از يادگيري است كه به مطالعه و ثبت گذشته ‏مي‌پردازد. همانند هر نوع پژوهش كاربردي، هدف عمده پژوهش تاريخي، تلاش براي كشف آنچه در گذشته اتفاق ‏افتاده است مي‌باشد. از نظر محققان تاريخي دهه آخر قرن نوزدهم، «تلاش براي كشف آنچه كه در گذشته اتفاق ‏افتاده است» تنها وظيفه محقق تاريخي است. آنها اعتقاد داشتند كه با استخدام روش‌هاي علمي، تكيه بر منابع ‏معتبر و ارزشيابي آنها با عنايت به ملاك‌ها، اعتبار دروني گذشته را واقعاً مي‌توان كشف كرد. امروزه، برخي از اين ‏ديدگاه‌ها هنوز معتبر هستند. اما عده‌اي از محققان تاريخي جديد با جسارت كافي ادعا مي‌كنند كه امكان مطالعه ‏عيني وجود دارد (يا شايد از آرزوهاي بشر باشد). و عده‌اي هم، هرگز نمي‌خواهند كه گذشته را آنطور كه واقعاً اتفاق ‏افتاده است بيابند. آنها وظيفه تاريخ را صرفاً ثبت حوادث تاريخي و بنيان‌گذاري واقعيت‌ها مي‌دانند. بلكه تاكيد ‏بيشتر بر تفسير اطلاعات و معني‌دار كردن داده‌ها نه تنظيم تربيتي آنها، همانند، فرهنگ لغات يا دانشنامه مي‌نمايند. ‏در اين صورت محقق تاريخي بايد مطمئن شود كه يافته‌هايش بر شواهد مستند استوار است.‏
‏ يك محقق تاريخي ناچاراً متاثر از نوعي فلسفه است كه اين فلسفه به صورت آشكار يا پنهان در تفاسير او دخالت ‏خواهد كرد. فلسفه‌هاي تاريخ را مي‌توان در سه طبقه قرار داد:‏
الف- تاريخ را بيان يك نقشه يا هدف مي‌داند كه توسط خداي بزرگ يا قانون طبيعت بينان‌گذاري شده است و ‏انسان را بسوي سرنوشت خويش هدايت مي‌كند.‏
ب- تمدن را به مثابه موجود زنده‌اي مي‌داند كه از يك طرف مقهور تكامل و فعاليت‌ جبري است و از طرف ‏ديگر تحت تاثير عمر خويش است.‏
ج- ديدگاه انساني از تاريخ دارد، انسان را مسئول سرنوشت و جهاني كه در آن زندگي مي‌كند مي‌داند.‏
‏ در مجموع يك تحقيق تاريخي داراي يك ديدگاه نظري است و تلاش مي‌كند كه پديده‌هاي تاريخي را با ‏عنايت به ديدگاه خود يا ديدگاه‌هاي فوق يا ديدگاه‌هاي علمي ديگري تفسير كند و به واقعيت‌هاي تاريخي معنا ‏بخشد.‏
‏3-روش تحقيق تاريخي را مي‌توان بر اساس ملاك‌هاي ذيل طبقه‌بندي كرد:‏
‏ الف- روش: به عنوان مثال: روشي كه كارل ماركس براي طبقه‌بندي منابع به منظور حمايت از مفهوم ‏سوسياليزم بكار برد.‏
‏ ب- موضوع: به عنوان مثال: تهيه و تنظيم زندگينامه بزرگان علمي، مذهبي، تهيه شناسنامه براي يك شهر، ‏استان يا يك قوم، در سطوح بالاتر تاريخ عقايد، نهادهاي اجتماعي و روندهاي اجتماعي.‏
‏ ج- تكنيك: به اين معني كه پژوهش تاريخي متكي بر اسناد يا آثار و ابنيه است.‏
‏4- ويژگيهاي تحقيقي تاريخي:‏
الف- پيچيدگي نسبي اطلاعات ب- در برخي موارد ناقص بودن اطلاعات‏
ج- عدم توانايي در آزمون آنها به صورت آزمايشي‏
د- نسبي بودن معيارهاي تجزيه و تحليل هـ- عدم توانايي در كنترل شرايط پژوهشي‏
و- تحقيق تاريخي به داده‌هايي بستگي دارد كه توسط ديگران جمع‌آوري يا مشاهده شده است. بنابراين، اولين ‏وظيفه محقق تاريخي بررسي در مورد درستي، اعتبار و معني‌دار بودن اين اطلاعات است. ‏
ز- يافته‌هاي تحقيق تاريخي غالباً‌مخالف تصورات عامه مردم است. اين پژوهش بايد خيلي منظم و جامع باشد.‏
ح- نتايج پژوهش تاريخي بر دو منبع اطلاعات استوار است (اطلاعات مورد نياز تحقيق تاريخي): ‏
‏ (1) منابع دست اول ‏:منابع دست اول به منابعي گفته مي‌شود كه بوجود آورنده آن در زمان حادثه حضور ‏داشته است. اسناد و مداركي كه توسط ناظران واقعي ضبط و نوشته شده‌اند، به استناد بر متون موجود و تحقيقات ‏مربوطه است بقايائي كه از فرد يا گروه به جا مانده است مانند: فسيل‌ها، اسكلت‌ها، ابزارها، لباسها، ساختمانها، ‏تصاوير و نقاشيها، سكه‌ها و غيره … در واقع منابع دست‌اول شامل گزارش شاهدان عيني است كه اين گزارشها ‏توسط مشاهده‌گر واقعي يا كسي كه در واقعة تاريخي شركت داشته است گزارش شده است. اسنادي كه به عنوان ‏منابع دست‌اول تهيه مي‌شوند عبارتند از:‏
‏ قوانين اساسي، فرمان‌ها، قوانين، راي دادگاهها، صورتجلسه، گزارشهاي رسمي، شرح حال‌هائي كه ‏خود افراد نوشته باشند، نامه‌ها، وصيت‌نامه‌ها، گواهينامه‌ها، اقرارنامه‌ها، قباله‌نامه‌ها، استشهادها، ‏اظهارنامه‌ها، آگهي‌ها، گواهي‌ها، فهرست‌ها، اعلاميه‌ها، صورت‌حساب‌ها، رسيدها، سوابق روزنامه‌ها و ‏مجلات، آگهي‌هاي تجارتي، نقشه‌ها و نمودارها،‌ كتابها، جزوه‌ها، كاتولوگها، فيلم‌ها، عكس‌ها، نقاشي‌ها، ‏كتيبه‌ها، گزارشها، رونوشت‌ها، گزارشهاي تحقيق و…….. آثار مربوط به يك شخص يا يك گروه يا زمان، ‏سنگواره‌ها، استخوانها، ابزارها، سلاحها، غذا، ظروف، لباس‌ها، ساختمان‌ها، اثاث خانه، عكس‌ها، سكه‌ها، و اشياء هنري ‏نمونه‌هايي از آثار و بقايائي هستند كه به منظور استفاده از آنها در انتقال اطلاعات يا به عنوان مدارك تاريخي تهيه ‏نشده‌اند، اما اين منابع ممكن است شواهد روشني درباره گذشته به دست بدهند، مثلاً محتويات يك مقبره باستاني ‏ممكن است درباره نحو زندگي مردم، غذا، لباس، ابزارها،‌ سلاحها، هنرها، عقايد مذهبي، مفاهيم زندگي و عادات آنها ‏اطلاعات زيادي در اختيار پژوهشگر بگذارد.‏
‏ اولين قدم پس از شناسايي و دسترسي به منابع، ارزشيابي كفايت منابع و دسته‌بندي كردن آنها به صورت منابع ‏دست‌اول و يا دوم است.‏
‏ «منابع دست‌اول به منابعي گفته مي‌شود كه توسط شاهد واقعي حادثه ارائه شده‌اند، در حاليكه منابع دست دوم ‏از طريق واسطه به پژوهشگر رسيده‌اند. منابع دست‌دوم، به طور ذاتي با خطر، بي‌دقتي همراه هستند، زيرا هنگام ‏انتقال اطلاعات از شخصي به شخص ديگر ممكن است حقايقي از دست رفته يا تغيير يابد.»‏
‏ «منابع دست دوم گاهي اوقات آنقدر بي‌دقت جمع‌آوري مي‌شوند كه در جرگه شايعات محسوب مي‌شوند. ‏بهمين دليل پژوهشگران تلاش دارند تا حد امكان از منابع دست اول استفاده كنند و از منابع دست دوم به عنوان ‏فرضيه‌هايي براي پر كردن شكاف موجود بين فرضيه‌هاي دست اول بكار برده مي‌شود. » بديهي است كه هميشه ‏امكان دستيابي به منابع دست اول وجود ندارد. بهمين دليل پژوهشگر تاريخي در برخي از موارد بايستي از منابع ‏دست دوم استفاده كند. اما بايستي از محدوديت‌هاي اين منابع آگاه باشد و چنانچه مجبور است بيش از حد بر منابع ‏دست دوم تكيه كند، تا شكاف بين منابع دست اول و دوم را پر كند بهتر است از آن پژوهش چشم‌پوشي كند.‏
‏(2) منابع دست دوم ‏: منابع دست‌ دوم گزارشهائي است كه گزارشگر آن ناظر عيني واقعه نبوده و امكان دارد گزارش ‏مذكور بر اساس مصاحبه‌اي با مشاهده كننده واقعي حادثه تهيه و تنظيم شده باشد، يا گزارشگر، گزارش اين فرد را ‏مطالعه كرده است. به عنوان مثال: اطلاعات موجود در كتابهاي درسي تاريخ يا كتابهاي اطلاعات عمومي كه بارها ‏نويسندگان گزارش داده‌اند در زمرة منابع دست دوم محسوب مي‌شوند. معمولاً محققان تاريخي هنگامي از منابع ‏دست دوم استفاده مي‌كنند كه اطلاعات دست اول موجود نباشد. و اين منابع براي مقاصد تحقيق ارزش محدودي ‏دارند.‏
‏ چنانچه پژوهشگر بصيرت و بينش كامل و كافي به موضوع مورد پژوهش داشته باشد، به نحوي كه به‌تواند با ‏مقايسه منابع دست دوم بين آنها توازني ايجاد كند، بهتر مي‌تواند به حقايق تاريخي دست يابد تا اين كه فقط، به ‏منابع دست اول مراجعه شود. به عنوان مثال: اغلب ما تفاسيري كه مفسران سياسي از سخنان رئيس‌جمهوري به ‏عمل مي‌آورند گوش مي‌دهيم چون اين مفسران با آگاهي‌هاي كه از اوضاع و احوال مسايل دارند بهتر مي‌توانند آنها ‏را تجزيه و تحليل كنند. بنابراين تصوير روشن‌تري از زماني كه ما شخصاً به اصل اين سخنراني گوش مي‌داديم به ما ‏مي‌دهد. يا گاهي اوقات ترجمه يك متن اطلاعات كامل‌تري از متن اصلي به خواننده مي‌دهد. با گذشت زمان و با ‏بي‌غرضي و احاطه كاملي كه پژوهشگر تاريخي به موضوع پيدا مي‌كند و با دست‌يابي به اطلاعات بيشتر منابع دست ‏دوم از دقت عملي زيادتري برخوردار مي‌شوند. و در نتيجه يك پژوهشگر، منابع دست دوم را دور نمي‌اندازد و هرگونه ‏پيامي كه به حل مساله پژوهشي كمك مي‌كند مورد بحث و بررسي دقيق قرار مي‌دهد. به اين معني كه پژوهشگر ‏تاريخي در حالي كه از منابع دست اول و دوم براي آزمودن فرضيه خود استفاده مي‌كند، ولي درستي يا نادرستي ‏آنها را مورد ارزشيابي و نقد و بررسي قرار مي‌دهد.‏
ط- نقد و بررسي اطلاعات تاريخي: پژوهشگران تاريخي با محدوديت‌هاي داده‌هايي كه در پژوهش تاريخي با آنها ‏سروكار دارند، كاملاً‌ آشنايي و آگاهي دارند. بهمين دليل،‌ ملاكهايي براي بررسي اعتبار اطلاعات تاريخي تهيه و ‏تنظيم نموده‌اند. اطلاعات بدست‌آمده را از طريق دو نوع نقد اساسي به خلاصه ذيل ارزشيابي مي‌كنند:‏
‏ (1) نقد ظاهري يا خارجي از اطلاعات كه اين سئوال را مطرح مي‌كند:‏
‏ « آيا اين سند و مدرك يا شيي باقي‌مانده واقعي و اصل است؟
‏ (2) نقد دروني يا داخلي از اطلاعات كه اين سئوال را مطرح مي‌كند:‏
‏ « گرچه اين سند و مدرك يا شيي باقي‌مانده واقعي و اصيل است، ولي آيا تصويري واقعي از واقعه را ارائه ‏مي‌دهد؟»در اينجا مساله ارزشيابي و بررسي بر صحت اصالت مدرك بدست آمده صرف کار نيست، چگونگي انگيزه‌ها ‏و تعصبات و محدوديت‌هاي گزارشگر مطرح مي‌شود، زيرا كه همين چند مورد اخير ممكنست سبب غلو گزارشگر يا ‏ناديده انگاشتن يك اطلاع خاص گردد. ذكر اين نكته ضروري است كه همين ارزشيابي‌هاي انتقادي از اطلاعات است ‏كه اگر دقيق و درست انجام گيرد تحقيقات تاريخي را در نوع خود مستدل و قابل اعتماد و با ارزش مي‌سازد. به طور ‏كلي نقد و بررسي اطلاعات تاريخي مستلزم ايجاد و بكارگيري فرآيند‌هايي است كه به كمك آنها سنديت و اعتبار ‏محتوي آنها مورد ارزشيابي قرار مي‌گيرد. فرآيند‌هاي مورد بحث را به ترتيب نقد دروني و بيروني يا اعتبار دروني و ‏بيروني نامگذاري كرده‌اند. هدف اعتبار يا نقد بيروني صرفاً بررسي ديدگاه‌هاي منفي و كشف جعليات نيست. بلكه ‏نقش آن كشف حقايق تاريخي است. البته بايستي توجه داشت كه نقد بيروني مي‌تواند جعلي بودن منبعي را اثبات ‏كند ولي نمي‌تواند اصالت و صحت يك منبع را بدون شك و ترديد اعلام كند. در بين مسايلي كه پژوهشگر تاريخي ‏در بررسي سنديت منابع با آن روبرواست مي‌توان از تغيير اسناد و از دزد ادبي نام برد. به عنوان مثال: پس از اتمام ‏يك سخنراني و پيش از ثبت آن به عنوان يك سند ممكن است متن سخنراني براي اصلاح اشتباهات دستوري و ‏حتي به منظور تغيير متن، بررسي مجدد شود. چنين تغييراتي را مي‌توان در مدارك كنگره‌هاي علمي، حقوقي و ‏غيره ديد. در تعيين اعتبار محتوي يك سند تاريخي، شهرت، صداقت، صلاحيت نويسنده و اين كه مطلب تحت چه ‏شرايطي نوشته شده است، داراي اهميت است. در اين مرحله ارزشيابي اعتبار دروني و بيروني غيرقابل تفكيك و ‏مكمل يكديگرند.پژوهشگر تاريخي بايد انگيزه‌هاي نويسندگان و يا پديدآورندگان آثار را مورد ارزشيابي قرار دهد. ‏چنانچه پديدآورنده شخص معروفي نباشد صحت گفتار او را مي‌توان از موقعيتي كه داشته است ارزشيابي كرد. ‏فرآيند بررسي انگيزه پديدآورنده شبيه محاكمه در دادگاه است. بنابراين شهادت يك فرد معروف در حوزه تخصصي ‏او قابل قبول است. اما شهادت يك فرد دروغ‌گو، اگرچه قسمتي از اظهارات او دروغ نباشد، قابل قبول نيست. البته ‏يك سند را به علت درست يا غلط بودن جزيي از آن نمي‌توان پذيرفت و يا دور ريخت. بلكه بايستي هر قسمت را به ‏تنهايي ارزشيابي كرد. سئوالاتي از اين قبيل مي‌تواند در قبول يا رد يك شهادت مهم باشد:‏
‏-‏ آيا پديدآورنده شخصاً شاهد وقوع پديده بوده است؟
‏-‏ آيا پديدآورنده از لحاظ عقلي فرد سالمي است؟
‏-‏ آيا پديدآورنده از شهادت خود نفعي مي‌برد؟
شرايط اقتصادي- اجتماعي كه تحت آن مدرك خلق شده است داراي اهميت است. به عنوان مثال: در ارزشيابي ‏سخنراني كندي رئيس جمهوري پيشين آمريكا در مورد گرسنه خوابيدن هفده ميليون آمريكايي بايد به اين نكته ‏توجه داشت: كه اين سخنان در يك تبليغات انتخاباتي بيان شده است. غالباً افراد در شرايطي نيستند كه هميشه ‏صادق باشند.گاهي اوقات اعتبار يك واقعيت تاريخي از مقايسه آثار نويسندگان مختلف معين مي‌شود. در برخي از ‏موارد معني توافق نويسندگان ممكن است اين باشد كه منبع مورد استفاده يكي بوده و شايد آن منبع غلط بوده ‏است. چنانچه در بين نويسندگان اختلاف وجود داشته باشد، وظيفه پژوهشگر است كه معين كند كدام يك حقيقت ‏را نوشته‌اند. او اين كار بسيار دشوار را بر اساس سازگاري موضوع مورد تحقيق با ساير حقايق موجود انجام مي‌دهد.‏
‏5- تفسير داده‌هاي تاريخي:پس از بررسي اعتبار بيروني و دروني (سنديت و انگيزه) حقايق تاريخي، ‏پژوهشگر بايد اقدام به تفسير اين حقايق با عنايت به مساله‌اي كه درصدد پاسخگويي به آن است بپردازد. در اين ‏مرحله او بايد به محدود بودن اطلاعات خود آگاه باشد و بعلت كامل نبودن منابع و دشواري بررسي اعتبار اطلاعات ‏جمع‌آوري شده نياز به داشتن قوه خلاقيت و تخيل بسيار نيرومند براي تفسير يافته‌هاي خود است. اما نبايد اجازه ‏دهد كه قوه تخيل از سلطه او خارج شود.‏
‏ مفهوم عليت در علوم، غالباً با مشكل همراه است و اين دشواري در پژوهش تاريخي چند برابر است. زيرا در اين ‏پژوهش علت‌ها ماهيتاً درون مقدمه‌ها يا عوامل از پيش‌ اتفاق افتاده قرار دارند. علاوه بر اين علل تاريخي پيچيده ‏هستند و يكي از اشتباهات رايج ساده‌انگاري پديده‌هاي تاريخي است. از آنجا كه تاريخ، در واقع ثبت رفتار انسان ‏است، بنابراين براي درك علل تاريخي بايد انگيزه‌هاي انسانها را مورد پژوهش قرار داد. به عنوان مثال: براي درك ‏بهتر علل جنگ دوم جهاني بايد انگيزه‌هاي شخصي هيتلر و ساير هواداران نازي. يا تجاوزصدام حسين در31 ‏شهريور1359 به کشور ايران را بررسي كرد گرچه رفتار انسانها بر اساس انگيزه‌هاي مختلفي، كه بر روي هم اثر ‏گذاشته و نيروي آنها متفاوت است، شكل مي‌گيرد« اين واقعيت كار پژوهشگر را سخت‌تر مي‌كند». ولي با عنايت به ‏الگوهاي ثابت رفتار مي‌توان به ساختمان انگيزه‌هاي آنها پي برد. حل اين مشكل محتاج روانشناسي رفتار است و يك ‏پژوهشگر تاريخي موفق بايد در اين زمينه مطالعاتي داشته باشد. مورخ بايد هنگام استفاده از روش قياسي، به عنوان ‏وسيله‌اي براي تشكيل فرضيه‌ها يا چارچوبي براي تفسير يافته‌هاي خود، جنبه احتياط را فراموش نكند. بعلت ماهيت ‏پيچيده حوادث تاريخي غالباً امكان مقايسه يك حادثه با حوادث مشابه ديگر آن، امكان‌پذير است. به عنوان مثال: ‏مي‌توان بين مديريت در زمان حال و هر نوع مديريت كه در گذشته اعمال شده است، از جهات مختلف، مقايسه ‏بعمل آورد. در تفسير منابع تاريخي،‌ پژوهشگر نبايد اطلاعات مربوط به فرهنگهاي مختلف و زمانهاي مختلف را با ‏ملاك‌هاي شخصي تفسير كند. به عنوان مثال: درك قساوت‌هاي قرون وسطي به طور صحيح و كامل بسيار دشوار ‏است. هدف پژوهشگر تاريخي صرفاً بيان حقايق نيست. او بايد روند استخراج نتايج، تعميم و تفسير يافته‌ها را نيز، با ‏عنايت به نوع منابع، تعيين كند. بنابراين كار او تاليف، تفسير و تعميم است. البته بايد در نظر داشت كه مورخان ‏واقعيت يكساني را به صورت‌هاي مختلف تفسير مي‌كنند. به عنوان مثال جنگ دوم جهاني منشاء اختلافات قابل ‏ملاحظه‌اي در رابطه با حوادث معين و تفسيرهاي آنها شده است. اختلافاتي كه بيشتر ناشي از تحميل يك قالب ‏تفسير است براي اطلاعات نسبتاً‌ محدود است نه تلاشي تعمدانه براي تحريف حقايق.‏
‏« نمونه روش تاريخي: بررسي نظريه‌هاي مديريتي در قرن بيستم براي تعيين روابطي كه نويسندگان مديريت بين ‏انگيزش و عملكرد شغلي مشاهده کرده اند»‏
روش تحقيق تاريخي گذشته‌نگر است، زيرا با مساله‌اي برخورد مي‌شود كه در گذشته روي داده و در گذشته خاتمه ‏يافته باشد. محدوده زمان در اين روش بسته است.‏
‏– بررسي علل سقوط حكومت‌هاي سلطنتي در طول تاريخ‏
‏6- مراحل مختلف تحقيق تاريخي: گرچه به علت ماهيت تحقيق تاريخي لازم است كه تغيير اندكي در ‏ملاك‌هاي متداول ساير علوم بعمل آورد. اما در عين‌ حال، اصول كلي تحقيق تاريخي منطبق بر اصول كلي پژوهش ‏در ساير علوم است و از همان اصول پيروي مي‌كند:‏
‏ الف- موضوع تحقيق را تعريف و تعيين كنيد.‏
‏ ب- مساله را تعريف و محدودکنيد (از نظر مفهوم، مكان و زمان)‏
تعريف و محدود كردن مساله در پژوهش تاريخي كار بسيار دشواري است: زيرا از يك طرف بايد جايگاه فيزيكي ‏مساله«مساله‌اي كه در گذشته اتفاق افتاده و حال داراي اهميت است.» را شناخت و از طرف ديگر، دسترسي به ‏منابع تاريخي قابل اعتماد، خود مشكل بزرگي است. در پژوهش تاريخي گاهي اتفاق افتاده كه مسايل بزرگ و با ‏اهميتي صرفاً‌ به دليل آن كه منابع معتبري در مورد آنها وجود ندارد كنار گذاشته مي‌شوند.‏
و براي اينكه اطمينان در تهيه اطلاعات داشته باشيد، سئوالهاي ذيل را مطرح كنيد:‏
‏ 1) آيا روش تحقيق تاريخي مناسبترين روش براي بررسي اين موضوع است؟
‏ 2) آيا اطلاعات لازم در اين مورد موجود است؟‏
‏ 3) آيا يافته‌هاي اين تحقيق از نظر علمي با معني و مفيد خواهد بود؟
‏ ج- هدف‌هاي پژوهش را بيان كنيد. بدين طريق بهتر مي‌توانيد مطالعه و بررسي خود را دنبال نمايند. ‏
‏ د- صورت‌بندي كردن فرضيه.با اين کار خود را به سوی اطلاعات مورد نياز هدايت می کنيد ،هر چند تعداد ‏زيادی از محققين با تدوين فرضيه موافق نيستند.‏
پژوهشگر تاريخي پس از بيان مساله از طريق « مطالعه منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق» راه‌حلهايي براي ‏مسايل تعريف شده ارائه مي‌دهد. اين راه‌حلهاي موقت در حقيقت فرضيه‌هايي هستند كه پژوهشگر تاريخي علاقه‌مند ‏به آزمون آن است. اما در اين پژوهش به علت ماهيت پيچيده تاريخ امكان بيان فرضيه به صورت صريح ممكن نيست ‏بلكه بايد در اين مورد مطالعه و بررسي نمود. به عنوان مثال:آلن نوينس ‏ كاربرد فرضيه‌ها را با توجه به تحقيق ‏تاريخي ادوارد چانينگ ‏ كه در پي يافتن پاسخ اين پرسش (مساله) بود كه:چرا معاهده آوريل 1865 شكست خورد؟ ‏به عنوان يك نمونه مطرح مي‌كند. چانينگ چهار فرضيه تنظيم كرده و هريك از آنها را در پرتو شواهد جمع‌آوري ‏شده از نامه‌ها يا يادداشت‌هاي روزانه، گزارشهاي رسمي ارتش و دولت هم‌پيمان آزمود. او فرض كرد كه معاهده به ‏دلايل ذيل به هم خورد:‏
‏ (الف) شكست نظامي ارتش هم‌پيمان. (ب) كمبود تجهيزات نظامي.‏
‏ (ج) شرايط طاقت‌فرساي سربازان هم‌پيمان و مردم.‏
‏ (د) تضعيف روحيه سربازان و عدم تمايل نسبت به ادامه جنگ.‏
چانينگ شواهدي مطرح نمود كه سه فرضيه اول را رد كرد. هنگامي كه ارتش تسليم شد بيش از200.000 سرباز ‏كاملاً مجهز در ارتش بودند، توليد باروت و اسلحه و وسايل كافي براي ادامه جنگ را فراهم مي‌كرد و غذاي كافي ‏براي حفظ شهرنشينان و مردان جنگنده وجود داشت.چانينگ نتيجه گرفت كه فرضيه شماره چهار، تضعيف روحيه ‏سربازان و عدم تمايل به جنگ با توجه به ترك خدمت تعداد زيادي از افسران و مرداني كه ثبت نام كرده‌بودند قابل ‏توجيه است. افسران ارتش هم‌پيمان گواهي دادند كه جلوي بسياري از نامه‌هائي را گرفته‌اند كه در آنها خانواده‌هاي ‏سربازان آن را به ترك خدمت تشويق كرده بودند ‏. اين مثال يك مطالعه تاريخي را نشان مي‌دهد كه در آن فرضيه‌ها ‏به روشي بيان شده‌اند.‏
هـ- جمع‌آوري اطلاعات: جمع‌آوري اطلاعات ممكن است از مطالعه حفاريهاي خرابه‌هاي باستاي شروع و تا تعقيب ‏كردن مدارك كهنه مانند كتبيه‌هاي بحرالميت ادامه پيدا كند. ولي قابل توجه است كه اطلاعات با ارزشي را گاهي ‏اوقات مي‌توان از منابع دست‌نويس پيدا كرد. اطلاعات آموزشي غالباً از مطالعه دقيق و جزء به جز صورت جلسات و ‏يادداشت‌هاي روزانه و ….. به دست مي‌آيد. و هميشه در جمع‌آوري اطلاعات بايد تفاوت‌ بين اطلاعات دست‌اول و ‏دست‌دوم را بخاطر داشته باشيد.‏
و- ارزشيابي و تجزيه و تحليل اطلاعات و نتيجه‌گيري:در ارزشيابي و تجزيه و تحليل اطلاعات بايد هر دو نوع نقد ‏‏(خارجي و داخلي) را در نظر بگيريد ‏
‏ 1)ارزشيابي اطلاعات، بطور كلي، مستلزم انجام دو دسته فعاليت است
‏ (الف) سنديت مدارك و منابع اطلاعاتي
‏ (ب) ارزشيابي محتوي و يا پيام‌هايي كه بوسيله منابع،‌ مستقل شده‌اند. ‏
‏ 2 ) تجزيه و تحليل و نتيجه‌گيري:تجزيه و تحليل و تفسير داده‌ها بايستي با عنايت به فرضيه‌هاي تدوين‌شده ‏صورت پذيرد. به عبارت ديگر تفسير اطلاعات جمع‌آوري شده بايستي با توجه به فرضيه‌هايي باشد كه اطلاعات ‏درصدد آزمون آنهاست. بايستي توجه داشت كه حقايق مجزا معني ندارند و ارتباط با يكديگر مورد توجه قرار گرفته و ‏استنتاج و تعميم آنها به صورت يك مجموعه واحد انجام شود تا تمام جوانب آنها مورد بحث و بررسي قرار گيرد.‏
ز- گزارش از موضوع مورد تحقيق:تهيه و نوشتن گزارش تاريخي مساله‌ايست كه محتاج به مرتبه والايي از فضيلت و ‏دانش دارد. انجام تحقيق و تهيه گزارش آن در هيچ علمي ساده نيست و اين مساله در پژوهش تاريخي، در مقايسه با ‏پژوهش‌هاي ديگر، از دشواري بيشتري برخوردار است و اين امر بستگي زيادي بقدرت خلاقيت و دانش پژوهشگر ‏دارد. بعلت كمبود منابع جامع، كه امر نتيجه‌گيري را مشكل مي‌سازد، اين اصل كه نوشتن گزارشهاي تاريخي بايد از ‏آزادي نسبتاً زيادي برخوردار باشد پذيرفته شده است. ضرورت آزادي در تفسير پژوهش تاريخي فراهم ساختن ‏زمينه‌اي براي تفسير نظري اطلاعات است. البته اين به معني آزادي تحريف حقايق نيست. گرچه فرآيند جمع‌آوري ‏اطلاعات بايد انعطاف‌پذير باشد، اما در عين حال، اين عمل به منظور جلوگيري از شكافهاي غيرضروري، بايد به ‏صورت منظم انجام گيرد. پيوسته و كامل نبودن ماهيت منابع تاريخي موجب مي‌شود كه محقق مشكلات زيادي را ‏از نقطه‌نظر خلاقيت تحمل كند.‏
‏ پركردن اين خلاء نشان دهنده:‏
‏(1)‏ تبحر و بينش محقق در زمينه موضوع مورد تحقيق.‏
‏(2)‏ فصاحت، زيبايي كلام و مستند بودن تفاسير.‏
‏(3)‏ خلاقيت و ابتكار محقق در حل مسائل.‏
‏(4)‏ دقت و صراحت در نوشتن گزارش يافته‌هاي پژوهشي.‏
‏ البته عدم پيوستگي منابع تاريخي خطر اشتباه را افزايش مي‌دهد و اگر فاصله بين منابع باندازه‌اي است كه ‏تفسير را نامطمئن مي‌سازد، پژوهشگر بايد مواظب باشد كه از دانش خود دور نشود و در گزارش خود اين گسستگي ‏منابع را ذكر كند و عمل تفسير را متوقف سازد يا راه‌حلهاي مختلفي را پيشنهاد كند.ضمناً ممكن‌ است تفسير را به ‏عهده پژوهشگران جسورتر بگذارد. گرچه پژوهشگران تاريخي اجازه دستكاري حقايق را ندارند ولي گزارشات آنها ‏نبايد داراي ابهام باشد.و ضمناً منابع اطلاعات، فرضهاي اساس تحقيق، روش‌هاي آماري كه براي آزمودن اين فرضها ‏به كار گرفته شده است، تعبير و تفسير يافته‌ها و نتايج حاصل و فهرست منابع مورد استفاده در اين تحقيق را تهيه ‏كنيد
‏7- انواع روش تاريخي:‏
‏ الف- روش تحليل تاريخي:تجزيه و تحليل سير تاريخي تغييرات اجتماعي و تحول ارزش‌ها در يك جامعه معين ‏
‏ ب- روش تحليل شباهت‌هاي ساختاري:مقايسه تاريخي دو موضوع از لحاظ ساختاري و كاركردي مبتني بر تاثير ‏متقابل بطور همزمان ‏
‏ ج- تحليل كاركردي: تجزيه و تحليل تغييرات دگرگوني‌هاي ايجاد شده در كاركردهاي سازمانهاي اجتماعي

توجه: براي انجام تحقيق تاريخي، اولين گام برخورد محقق با موقعيت موضوعي است كه بر اساس آن ‏مساله تحقيق شكل مي‌گيرد. بر پايه مساله مورد تحقيق، فرضيه، سئوال و يا اهداف ويژه مطرح می ‏گردد.وبرای آزمون فرضيه ها ،پاسخ به سئوال ها يا رسيدن به اهداف ويژه، نياز به دسترسي به اسناد و ‏مدارك و منابع تحقيق كه شامل منابع دست اول و دوم مي‌باشند. محقق بايد از كليه اين منابع بهره ‏گيرد. هر چه محقق تاريخي از منابع دست اول بيشتري بهره گيرد، حاصل كارش دقيق‌تر و ارزشمند‌تر ‏خواهدبود. پژوهشگر تاريخي اجازه دستكاري حقايق را ندارند و گزارشات آنها نبايد داراي ابهام باشد ‏هدف نهايي محقق تاريخي بازسازي گذشته به صورت منظم و عيني از طريق انتخاب موضوع، بيان ‏مساله،تدوين فرضيه، جمع‌آوري اطلاعات، ارزشيابي و تفسير، تلفيق منابع به منظور برقراري حقايق و ‏رسيدن به نتايجي كه غالباً در رابطه با آزمودن فرضيه‌ها است مي‌باشد.‏
‏.« تحقيق تاريخي عبارت است از كاربرد روش علمي براي توصيف و تحليل رويدادهاي گذشته»‏

‏8- مشكلات موجود در تحقيق تاريخي: مسائل موجود در فرايند تحقيق تاريخي انجام آن را تا اندازه‌اي ‏دشوار مي‌كند. مشكل اصلي محدود كردن مسأله است،‌ به گونه‌اي كه تجزيه و تحليل آن به نحو مطلوب امكان‌پذير ‏باشد. تازه‌كاران غالباً مساله را به صورت بسيار گسترده‌اي بيان مي‌كنند. مورّخ باتجربه مي‌داند كه تحقيق تاريخي ‏بايد به تجزيه و تحليل زيركانه مساله‌اي كوچك محدود باشد، تا بررسي يك زمينه گسترده، سلاح تحقيق تفنگ ‏فشنگي‌است نه تفنگ ساچمه‌اي. مورخان ممكن است در زماني كه درباره آن مطا لعه مي‌كنند زندگي نكرده و از ‏وقايعي كه درباره آنها تحقيق مي‌كنند كنار باشند،‌ لذا اغلب ناگزيرند كه به جاي مشاهدات مستقيم به استنباط و ‏تحليل منطقي تكيه كنند و تجارب ثبت شده ديگران را به كار ببرند. براي حصول اطمينان از اين كه اطلاعات آنها ‏تا حد امكان درست است بايد به مدارك اصلي و دست اول تكيه كنند. پيدا كردن منابع دست اول مستلزم به كار ‏انداختن نيروي انديشه، سخت‌كوشي و ابتكار است.‏
اهداف تحقيق تاريخي:‏
الف- بدست آوردن ديدگاه روشني از زمان گذشته ‏
‏ ب- آشكار حقايق گذشته‏
ج- دستيابي به واقعيت‌هاي گذشته ‏
‏ د- دستيابي به شناخت گذشته‏
هـ- تكميل معماهاي گذشته ‏
‏ و- نقد و بررسي اطلاعات گذشته (داخلي و خارجي

روش اجراي تحقيق تاريخي:‏
‏-1- انتخاب موضوع و تدوين مساله ‏
‏ 2-تعيين اهداف،تدوين فرضيه ها و سئوالهاي مربوطه
‏ 3- شناسايي و تعيين منابع اطلاعات مورد نياز‏
‏ 4- تعيين اندازه نمونه و نمونه‌گيري
‏5- مطالعه دقيق اطلاعات مورد نياز و استخراج و يادداشت‌برداري از منابع دست اول و دوم
‏6- ارزشيابي و تجزيه و تحليل محتوي اطلاعات بدست آمده و نقد دروني و بيروني آنها‏
‏7- گزارش تحقيق يا رساله و يا پايان‌نامه تاريخی

مروت آزادبخت

 

روش تحقيق تاريخي-‏Historical research method ‎

1 دیدگاه در “روش تحقيق تاريخي-‏Historical research method ‎

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *