مقدمه :‏

امتيازات گوناگون جسمي و رواني انسان بر ديگر انواع موجودات، قدرت او را در انطباق با ‏محيط افزايش داده و از همه برتر قدرت تفكر و انديشه وي مي باشد. انسان مي تواند فكر كند و ‏با هدايت فكر عمل كند و تحت شرايطي، پديده ها، امور و مواد را تغيير دهد. در صورتي كه ‏رويدادهاي كره زمين را از بدو شناخت تمدنهاي اوليه تا زمان حاضر با ديد اثر و نقش شناسي ‏فكر، عمل و تغيير، كه بالضروره از هم جدا نيستند، بررسي كنيم اهميت اين قدرت هاي انسان ‏آشكار مي شود.‏
اعضاي هر جامعه، در هر مرحله از رشد اجتماعي كه بوده اند، از آنجا كه با زندگي اجتماعي و ‏شرايط احاطه كننده آن جامعه پيوند دائم داشته اند، از انديشه، تخيل و اتخاذ تدابير در جهت حل ‏مسائل و مشكلات موجود فردي يا اجتماعي بر كنار نبوده اند. وقتي كه اين تلاش هاي فكري به ‏مرحله تدوين رسيده و مورد توجه دانشمندان ( يا دانايان هر قوم ) قرار مي گرفتند حالت نظريه ‏پيدا مي كردند.‏
در قديم دانش انسان پيرامون پديده هاي طبيعي و اجتماعي حالت كلي و عمومي داشت، و ‏فيلسوف كسي بود كه همه چيز مي دانست و در كليه زمينه ها نظرياتش محترم شمرده مي شد. ‏دوراني بسيار طولاني از تاريخ علوم و معارف بشري در اختيار فلاسفه قرار داشت. با تخصصي ‏شدن علوم و طبعا” مشخص شدن و جدا شدن زمينه آنها كه منجر به توسعه موضوعي مي گرديد، ‏هر يك از علوم بتدريج از فلسفه جدا شدند. اين پديده در يك زمان معين انجام نشد، بلكه طلايه ‏آن از مادي ترين علوم آغاز شد تا اينكه نوبت به جامعه شناسي رسيد. اين جدايي با اينكه ظاهراً از ‏زمان اگوست كنت صورت تحقق پيدا كرد. با وجود آن پيوندهاي خود را چه در زمان اگوست ‏كنت و چه پس از آن تا حدودي حفظ كرد و حتي هنوز هم برخي از مكاتب جامعه شناسي شديداً ‏از تعاليم فلسفي متأثر هستند. اما بي ترديد روند كنوني جامعه شناسي و گرايش هاي جامعه ‏شناسان جوان معاصر، لااقل بطور مستقيم و ارادي در جهت طرد روش ها و عقايد فلسفي است. ‏
تحول ديگري كه در مفهوم و حيطه كار جامعه شناسي در قرن بيستم بوقوع پيوست و هنوز نيز ‏ادامه دارد جدا شدن آن از علوم اجتماعي و تخصصي شدن مسائل مطروحه در آن بود. اگر عقايد ‏بنيان گذاران جامعه شناسي مجموعه بهم آميخته اي از علوم اجتماعي را تحت عنوان جامعه شناسي ‏ارائه مي كرد، جامعه شناسان كنوني فقط به قسمتي از مسائلي كه علماي اجتماعي مطالعه مي كنند ‏مي پرداختند و بعلاوه به جهت غور در جزئيات و شناخت دقيق و احتراز از كلي گرايي از دهها ‏رشته جامعه شناسي سخني مي گويند و هر يك قسمتي از اين كل تفكيك ناپذير را بررسي ‏مي كنند كه در اين كتاب به يكي از آن رشته ها به نام جامعه شناسي جنگ و صلح پرداخته مي ‏شود و مناسبات پديده هاي جنگ، جامعه، ديوان سالاري ارتش و صلح را با توجه به تكامل ‏تاريخي آن مورد بررسي قرار ميدهد.‏
تا كنون جز در چند كشور كه داراي سابقه كافي بوده اند رشد چشم گيري در توسعه بخشيدن ‏به مباحث آن صورت نگرفته است. اين مسأله بيشتر متوجه كشورهاي در حال توسعه بوده است. ‏زيرا كه در اين كشورها تلاش بخاطر نوسازي و پيشرفت اجتماعي مي بايست در سطوح مختلف ‏جريان داشته باشد و از آنجا كه يكي از بزرگترين مشكلات اين كشورها مسائل انساني بوده و ‏هست، گمان مي رفت كه سازندگان اجتماعي بتوانند از يافته هاي اين دانش نو، همچون نسخه اي ‏در جهت حل مسائل اجتماعي و اقتصادي استفاده كنند.‏
اگر در زمينه هاي مادي، بويژه رشته هاي كاملاً فني امكان استفاده نظري و عملي از مفاهيم ‏ساخته و پرداخته در جوامع ديگر باشد، اين اميد در زمينه هاي علوم انساني به حداقل مي رسد. ‏حتي استفاده صحيح و كامل از محصولات صنعتي متعلق به تمدنهاي كاملاً پيشرفته را در جوامعي ‏كه فاقد زمينه هاي بنياني بوجود آورنده اين وسايل پيشرفته صنعتي هستند، نمي توان منتظر بود تا ‏چه رسد به يافته هاي علوم مربوط به رفتار و روابط انساني كه از نسبي ترين و پيچيده ترين قواعد ‏علمي هستند. ‏
اگر قائل به تفاوت عناصر تمدني و صور گوناگون ساخت ها و روابط اجتماعي باشيم، معتقد ‏خواهيم شد كه الگوها و قواعد جامعه شناسي يك قوم نمي تواند در جامعه اي از نوع ديگر معتبر ‏باشد، اصطلاح متداول تمدنهاي شرقي و غربي بازگو كننده اين اختلاف است. ‏
در ايران جامعه شناسي بسيار جوان است و آنچه را كه مي توانيم جامعه شناسي ايران بناميم ‏هنوز شكل واقعي نگرفته است، بي ترديد جامعه شناسي جنگ و صلح كه خود يكي از شاخه هاي ‏جامعه شناسي است كاملاً جوان است.‏
آنچه كه بر جامعه شناسان ايراني فرض مي كنند. شناخت كامل از كشور اسلامي ايران است با ‏سابقه تمدني بسيار و در حال حاضر گرماگرم تحول و از نظر جامعه شناسي بسيار غني، و ليكن ‏ناشناخته است. كمتر پژوهشگري است كه با زواياي مختلف شناخت هاي اجتماعي در ايران از ‏جهت توصيفي، انتقادي، تاريخي، ادبي، تخيلي، فلسفي و دستوري آشنا نباشد.‏
بنابراين آغاز تلاشي اصيل در بررسي واقعيات اجتماعي ايران در عين اطلاع از عقايد و آراء ‏محققان نقاط ديگر دنياست. تنها از اين طريق است كه مي توان لااقل در مرحله اول تصويري از ‏جامعه اسلامي ايران زمين ترسيم كرد. و پس از شناخت جامعه ايران به جامعه شناسي جنگ ( ‏نظامي ) كه هنوز جايگاه خود را در ايران بدست نياورده، و از جمله شاخه هاي اصلي جامعه ‏شناسي است بايد پرداخت و موضوع اصلي مورد بررسي جامعه شناسي جنگ و صلح در واقع ‏شناخت سازمان ارتش ( نيروهاي مسلح ) به عنوان يك سازمان اجتماعي خاص كه مسئوليت دفاع ‏از استقلال و تماميت ارضي كشور را بعهده دارد، تشكيل ميدهد. و در واقع در اين كتاب به ‏مناسبات و روابط ، پديده هايي مثل جنگ، نيروهاي نظامي و جامعه ( از لحاظ ، فرهنگي، اقتصادي ‏و اجتماعي ) در زمان جنگ و پس از جنگ ( در واقع در زمان صلح ) و تأثيرات گوناگون و متقابل ‏آنان پرداخته خواهد شد.‏
دوران ما، يك دوران مصلحت گرايي، صنعت زدگي و حركتهاي عمومي است كه در آن، مسائل ‏جنگ و صلح ظاهراً هر روزه بيش از پيش به روش ها و تكنيك هاي پيچيده تري متكي مي شود : ‏در يك سو، آنهايي هستند كه با تكنولوژي علمي سروكار دارند و ساز خود را با نواهاي رقابت ‏تسليحات هسته اي كوك كرده، به سركردگي ايالات متحده به پيش مي تازند. و در سوي ديگر، ‏روش ها و تكنيك هاي مرموزتري قرار دارند كه از تكنولوژي روانشناسي سرچشمه گرفته است و ‏زاييده روش هاي ويژه انقلاب اتحاد شوروي سابق هستند.‏
با اين وصف امروزه جهان در بوته آزمايش حوادث بزرگي است. همچنانكه گذر با شكوه تاريخ ‏را مي نگريم، مي بينيم كه با چه عظمتي چون يك طومار در پيش روي ما باز مي شود و بزرگترين ‏تحول تاريخ بشريت را از زمان سقوط رم بر ما مي نماياند. خوشبختانه مردم عامي هرگز تشخيص ‏نمي دهند كه در اين جهان چه مي گذرد و اين، بي شك، يك موهبت بخشايشگرانه از سوي ” ‏طبيعت ” است كه ما را در گذشتن از اين دوران پر مشقت يار و ياور مي گردد. علائمي وجود دارد ‏كه نشان مي دهد بعضي از مردم شروع به جهد و كوشش در تفهيم اين پديده مي نمايد و اگر ‏مقدور باشد بر آن تأثير مي گذارند. اما حتي آنها هم در پي حوادث، از نفس افتاده و به آن نمي ‏رسند. چون بعد از دوران ديپ وان و نيكل، اقتصاد كه توسط ماركس به عنوان عامل اساسي معرفي ‏شده بود، اكنون از برزخ بيرون شده و به صورت يك علم، يا به هر حال به صورت يك تكنيك و ‏روش در آمده كه قادر است پيش بيني هاي اطمينان بخش تري را ارائه نمايد. علوم اجتماعي هم به ‏سرعت رو به توسعه و گسترشند و مشتاقانه در تلاشند تا هر نوع عدم رشد را در فراسوي خود و ‏در فراروي فعاليت هاي اين رشته ها از ميان بردارند. در اين تغيير و تحول، اهميت مسائل دفاعي ‏خيلي روشن شده است. تعداد روزافزوني از تحليلگران، عمدتاً در آمريكا خود را وقف مسائل اين ‏مقوله نموده و در اين جد و جهدند كه تمام جوانب فضايل و دانش هايي را كه مي بايستي زمينه ‏هاي اوليه تعالي را در اين باب فراهم آورند در يك جا و به صورتي مدون و معقول تدوين كنند. ‏اما اين روند دردناك و كند كه آهنگ گامهاي لرزان علوم اجتماعي را تشكيل مي دهد.‏
امروزه ( ۱۳۷۸ ) دانش نه تنها در قلب اقتصاد بلكه در نقطه مركزي جنگ جاي گرفته و ‏واقعيت ترساننده اين است كه اگر دانش در گستره اقتصاد منبع اصلي فن آوري است در حوزه ‏جنگ سرچشمه نابود كنندگي خواهد بود. از دريچه طرحهاي گسترده و پيچيده تحقيقاتي به برخي ‏دولتها مي توان از زاويه جنگ ها و جنگ افزارهاي آينده نگريست، همان طور كه در جنگ خليج ‏فارس كشور امريكا و هم پيمان هايشان سلاحهايي را بكار بردند كه در جنگهاي قبلي از جمله ‏جنگ در ويتنام و كره و ‏‎…‎‏.. وجود نداشت و كسي اين فكر را نمي كرد كه از لباس هاي با هوش، ‏ارتباط سرباز با ماهواره و گزارش موقعيت خود با استفاده از يك ساعت مچي، گيرنده اي كه پس ‏از رخنه كردن در شبكه مخابراتي مي تواند چندين سال منتظر بماند تا از دور فرمان دريافت نموده ‏و عمل خود را انجام دهد و يا اينكه هواپيماهاي بدون خلبان كه هدفهاي خود را بمب باران نموده ‏دوباره به پايگاه اصلي خود برمي گردند. ‏
در كنار آن علوم انساني و دامنه وسيع مسائل مورد توجه آن همانند ساير علوم در عرصه ‏شناخت از اهميت بسياري برخوردار است صرف نظر از ساير شاخه هاي علوم، كه هر كدام در ‏جاي خود اهميت خاص خود را داراست، علوم انساني و به ويژه علوم اجتماعي به دليل پرداختن ‏به مسائل بي شمار جوامع انساني و ارزيابي علمي و روشن از چند و چون زندگي جوامع و نيز ‏كشف علل و عوامل پويايي اجتماعي عرصه اي براي شناخت انسان مي گشايد كه هرگز نمي توان ‏نقش تاريخ ساز آن را در آن ناديده گرفت. ‏
بي دليل نيست كه دانش هاي جامعه شناسي در بلوك غرب در نيم قرن اخير از لحاظ كمي و ‏كيفي به رشد بالايي رسيده تا آنجا كه در راهبري جامعه به طور دقيق اثرگذار شده است.‏

مروت آزادبخت

 

 

جامعه شناسی جنگ -مقدمه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *