‏1-انتخاب و تصويب موضوع رساله / پايان‌نامه
‏ معمولاً دانشجو با توجه به گرايش تحصيلي، تجارب قبلي، توانايي، قابل دسترس بودن و … يك ‏موضوع را انتخاب و در كميته تحصيلات تكميلي مطرح و در صورت تكراري نبودن، مجوز موقت كار ‏را مي‌گيرد، سپس براي موضوع خود كه همان مشكل مطرح شده يك سري متغير اثرگذار را با ‏مطالعه مقدماتی مشخص و سپس مساله را تشريح و سئوالات مساله و خود مساله را تدوين و بر ‏مبناي آن فرضيه‌ها و اهداف و ضرورت كار را در دو صفحه (يعني همان فصل اول) جهت تصويب ‏نهايي موضوع و انتخاب استاد راهنما و مشاور تحويل كميته تحصيلات تكميلي مي‌دهد.و كميته ‏تحصيلات تكميلي تمام مراحل تصويب و تائيد استادان راهنما و مشاور و ابلاغ به دانشجو را انجام ‏مي‌دهد، يا ممكن است با نظرات كميته به شوراي تحصيلات تكميلي دانشكده يا دانشگاه ارسال ‏نمايد ( البته اين موضوع بستگي به دستورالعمل اختيارات كميته تحصيلات تكميلي و شوراي ‏تحصيلات تكميلي دارد. در هر صورت پس از تصويب موضوع و تعيين استادان راهنما و مشاور برابر ‏مقررات دانشگاه يا دانشكده، به دانشجو ابلاغ مي‌شود.‏
‏ چگونگي انتخاب استاد راهنما و مشاور:‏
‏ در هر دانشكده مقررات خاصي حكم‌فرماست. بعضي از گروه‌هاي آموزشي دانشكده‌ها، ‏برابر دستورالعمل وزارت علوم و فناوري كميته تحصيلات تكميلي دارند و دانشجويان را ‏آزاد مي‌گذارند كه استاد راهنماي خود را انتخاب و استاد راهنما پس از تائيد در كميته ‏تحصيلات تكميلي استاد مشاور را مشخص مي‌كند. ولي در برخي ديگر دانشكده‌ها، اين ‏حق انتخاب محدود و مشروط شده است و استادان توسط شوراي تحصيلات تكميلي به ‏دانشجويان تحميل مي‌شوند و در نتيجه تحقيق به عنوان يك امر اجباري براي دانشجو ‏تبديل مي‌شود.هر دانشكده ضرورت دارد كه كتابچه‌اي به منظور راهنماي دانشجو در ‏انتخاب موضوع و مراحل مختلف تصويب آن(چرخه تحقيق) و انتخاب استاد راهنما و ‏مشاور تهيه شود، و در ترم دوم در اختيار دانشجو قرار گيرد. و در اين كتابچه شرح ‏وظايف استاد راهنما و مشاور و وظايف دانشجو در فرآيند رساله يا پايان‌نامه نويسي ‏نسبت به يكديگر روشن شده باشد، تا بسياري از فشارهاي رواني، دوباره‌كاري و هزينه‌ها ‏و سردرگمي دانشجويان كاهش يابد.و دست‌آورد اين كتابچه اين است كه دانشجو بر ‏مبناي اصول ارائه شده مي‌داند در طول فرآيند كار تحقيقاتي خود، چه نوع هماهنگي‌هايي ‏را با استادان راهنما، مشاور خود به عمل آورد و هم‌چنين بعد از اتمام چه مراحلي بايد ‏هماهنگي مجدد بين او و استادان به عمل آيد.و درنهايت نحوه دفاع از برنامه ريزی ‏تحقيق ،نحوه پيش دفاعيه ، دفاع از پايان نامه وتجليد پايان نامه و………‏

‏2- تهيه و تصويب برنامه تحقيق (پروپوزال)‏
‏ پس از تصويب موضوع و مشخص شدن استاد راهنما و مشاور دانشجو با نظارت و هماهنگي ‏نزديك با استادان راهنما و مشاور فرم برنامه‌ريزي تحقيق (‏Proposal‏) خود را كه شامل فصل اول ‏و سوم و يك سري مطالب ديگر كه در فرم برنامه‌ريزي تحقيق هر دانشگاه يا دانشكده مشخص است ‏تهيه و پس از امضاء استادان راهنما و مشاور و در مقطع دكتري استادان ناظر جهت تصويب از ‏طريق كميته تحصيلات تكميلي و سپس شوراي تحصيلات تكميلي ارسال مي‌شود و در جلسه ‏دفاعيه تصويب پروپوزال، دانشجو رسماً كار خود را آغاز مي‌كند و معمولاً فعاليت خود را هر از ‏چندگاهي (بستگي به جدول زمان‌بندي شده مورد توافق استادان راهنما و مشاور و دانشجو دارد و ‏در بعضي از دانشگاه‌ها خود اين جدول را مشخص مي‌كنند و فعاليت را خواستار مي‌شوند)‏
‎*‎‏ نكته قابل توجه دانشجويان و محققين
‏ هر پژوهش در واقع با قصد پاسخگويي و راه‌حل‌هايي براي يك مساله كه بر گرفته از مشكل ‏اصلي كه در قالب يك پرسش ظهور كرده است، آغاز مي‌شود.‏
هر پژوهش براي اينكه انسجام لازم، هدفمندي و كاربردي بودن خود را حفظ كند بايد بر حول يك ‏مساله اصلي، سازماندهي شود. هر مساله اصلي در واقع، مركزي است كه در حوزه مساله قرار گرفته ‏است. حوزه مساله در برگيرنده‌ي مسائل حاشيه‌اي، پيرامون و پديداري است كه بر گرد مساله‌ي ‏اصلي مانند شكل ذيل نمودار شده است.‏

مساله اصلي يا حاشيه‌اي بودن يك مساله در واقع به هدف تحقيق بستگي دارد. و اصلي و حاشيه‌اي ‏بودن مساله يك امر نسبي است.‏
مساله اصلي براي اعتياد جوانان شهر تهران در سال 1386‏
‏- آيا بين (فقر، بيكاري، محيط زندگي و …) و اعتياد جوانا شهر تهران در سال 1387 رابطه معنی ‏داری وجود دارد؟‏
‏ كار محقق اين است كه: انتخاب يك مساله و صورت‌بندي آن در قالب يك مساله علمي و بررسي ‏آن با استفاده از روش‌هاي علمي، شناسايي علل و روابط مربوط به آن و در نهايت برگرداندن آن از ‏زبان علمي به زبان ساده‌تر به منظور ارائه‌ي راه‌حل‌ها و چاره‌جويي‌ها مي‌باشد. در واقع با تشريح ‏مساله و بيرون آوردن سئوالات جديد از دل آن و رسيدن به يك سئوال اصلي به نام مساله مي‌باشد.‏
‏ براي شناخت بيشتر بيان مساله به مطالب مطرح شده در همين كتاب مراجعه شود.‏
نتيجه فعاليت خود را كتبي يا شفاهي به استادان راهنما و مشاور مي‌دهد.‏
و بهتر است كتبي باشد و استادان راهنما و مشاور هم براي هر دانشجو يك پرونده جداگانه داشته ‏باشند و بهتر است تمام اطلاعات در يك فايل در كامپيوتر خود داشته باشند تا قابل دسترسي باشد. ‏در پايان هر فصل استادان راهنما و مشاور بايد كار تحقيقي دانشجو را تأئيد يا اصلاح و يا پيشنهاد ‏اصلاحي بدهند تا تكليف دانشجو كاملاً مشخص شود تا گام‌هاي تعريف شده‌ي فرآيند تحقيق را ‏يكي‌ پس از ديگري بردارد.‏
‏ در اكثر موارد مشاهده مي‌شود كه بين دانشجو و استادان راهنما و مشاور اختلاف وجود دارد ‏
‏ .- اظهار نظر نامعقول استادان در رابطه با محتواي كار تحقيقاتي در حين کار‏
‏-‏ ارائه كار تحقيقاتي كامل توسط دانشجو به استاد بدون كوچكترين هماهنگي در طول ‏فرآيند كار- تناقض بين ديدگاه‌هاي استاد راهنما و استاد مشاور و سرگرداني دانشجو در ‏كشاكش اظهارات ناهماهنگ بين آنها- مشخص نبودن ساز و كار (مكانيزم) تقسيم كار ‏بين استاد راهنما و استاد مشاور يا استادان مشاور و در نتيجه سرگردان ماندن دانشجو در ‏برابر اظهارات استاد راهنما و استاد مشاور كه امور مختلف كار تحقيقاتي را جزء وظايف ‏ديگري مي‌داند، يعني مسئوليت را به گردن يك‌ديگر مياندازند.‏
‏-‏ عدم هماهنگي دانشجو با اخذ تاييد از استادان در رابطه با طراحي ابزارهاي جمع‌آوري ‏اطلاعات و اقدام به جمع‌آوري اطلاعات در نمونه‌ي آماري و ارايه‌ي نتايج آن به استاد ‏راهنما.اگر وظايف استادان راهنما و مشاور و دانشجو كاملاً در فرآيند تحقيق مشخص ‏شود اين ناهماهنگي‌ها به حداقل كاهش خواهد يافت.‏
‏3- اهميت فصل اول و سوم در يك رساله / پايان‌نامه/پروژه تحقيقاتي
‏ اگر هر رساله / پايان‌نامه/ پروژه تحقيقاتي را به عنوان خانه تشبيه كنيم مي‌بينيم كه بعد از ‏انتخاب زمين، اصلي‌ترين كار ” نقشه ساخت” يك خانه است. و اين نقشه ساخت ساختمان توسط ‏آرشيتكت طراحي شده است و براي شروع كار نيازمند به مجوز ساخت از سوي مراجع ذيربط ‏‏(شهرداري) مي‌باشد. لذا مي‌توان انتظار داشت هرگاه يك مهندس جزء، نقشه را مورد بررسي علمي ‏قرار دهد، بايد به‌تواند ساختماني را كه بر اساس اين نقشه ساخته خواهد شد تجسم كند.و شهرداري ‏براي اين طرح ساختمان مهندس ناظر تعيين مي‌كند و در پايان كار بر مبناي گزارش همين ‏مهندس ناظر مسئولين شهرداري مجوز پايان‌كار صادر مي‌كنند- ‏
‏ حال مي‌توان انتظار داشت كه طرح تحقيق (شامل فصل اول و سوم به عنوان برنامه ريزی ‏تحقيق) كه توسط دانشجو باهماهنگی استادان راهنما و مشاور تهيه مي‌شود همانند همان نقشه‌اي ‏می باشد كه توسط آرشيتكت تهيه شده است. و مهندس جزء همان استادان راهنما و مشاور ‏مي‌باشند.در نتيجه انتظار معقول اين است كه قبول يا رد يا هرگونه پيشنهاد اصلاحي كه پيرامون ‏طرح تحقيقاتي از طرف استادان راهنما و مشاور و يا شوراي تحصيلات تكميلي به دانشجو ارائه ‏مي‌شود بر پايه چنين قضاوت متخصصانه‌اي باشد.بعد از اين كه طرح توسط مسئولين مربوطه مورد ‏تائيد قرار گرفت دانشجو مجاز خواهد بود رسماً كار تحقيق خود را آغاز كند.‏
در بعضي از دانشگاه‌ها يا دانشكده‌ها فصل اول و سوم به عنوان فصل اول آورده مي‌شود. در اين ‏صورت كار تحقيقاتي به جاي 5 فصل داراي 4 فصل خواهد بود، ولي بهتر است فصل سوم جدا باشد.‏

‏4-گام‌هاي مربوط به پرسشنامه:‏
‏ براي سهولت كار گام‌هاي ذيل اگر درست برداشته شوند كار تهيه پرسشنامه برابر اصول و نتيجه ‏آن قابل بهره‌برداري است.‏
‏ گام اول : تعريف صوري متغيرها گام دوم: تعريف عملياتی متغيرها
‏ گام سوم: شاخص‌سازي متغيرها گام چهارم: انتخاب جامعه نمونه
‏ گام پنجم: طراحي پرسشنامه بر مبناي متغيرها و شاخص‌ها كه توانايي پاسخگويي به فرضيه‌ها ‏و اهداف تحقيق را داشته باشد.‏
‏ گام ششم: انتخاب پرسشگر مجرب و وسيله ارسال پرسشنامه‌ها
‏ گام هفتم: تست اوليه پرسشنامه و تصحيح آن
‏ گام هشتم: ارسال پرسشنامه‌ها و جمع‌آوري‌ آنها‏
‏ گام نهم: تشكيل جدول مادر براي داده‌هاي پرسشنامه‌هاي جمع‌آوري شده
توجه: براي تدوين پرسشنامه به قسمت تدوين پرسشنامه در همين كتاب و ساير كتب مراجعه ‏نمائيد.‏
‏5- پيش دفاعيه و دفاعيه اصلي:‏
‏ الف- پس از اينكه محقق بر مبناي اطلاعات جمع‌آوري شده، تجزيه و تحليل داده‌ها و آزمون ‏فرضيه‌ها را در فصل چهارم انجام داد، از آنها نتايج كلي و پيشنهادات ( پيشنهادات اجرائي و ‏تحقيقي) را مشخص مي‌نمايد و در واقع كار تحقيقاتي خود را به پايان رسانده است. چند نسخه ‏اصلاح شده را بر مبناي روش مشخص شده دانشگاه مربوطه پس از تائيد استادان راهنما و مشاور ‏جهت پيش دفاعيه تحويل كميته تحصيلات تكميلي مي‌دهد.دانشجو در حضور استادان راهنما و ‏مشاور و يك يا چند استاد ارزياب كه توسط شوراي تحصيلات تكميلي يا هر قسمت ديگر كه ‏دانشگاه مشخص مي‌كند. از كار تحقيقاتي خود دفاع اوليه را مي‌نمايد. در واقع اين دفاعيه يك دفاع ‏غيررسمي است ولي روي ارزيابي كار دانشجو بسيار تاثيرگذار است، در صورتي كه ايرادهايي وارد ‏شود در مدت زمان تعيين شده دانشجو زيرنظر استادان راهنما و مشاور ايرادها را رفع و پس از ‏تكميل جهت دفاع اصلي همين مراحل را طي مي‌كند.‏
‏ ب- در مقطع دكتري در بعضي از دانشگاه‌ها ممكن است پايان فصل اول، دوم و سوم و تهيه ‏پرسشنامه يك جلسه دفاعيه پيش‌بيني نمايند. البته اين دفاعيه خيلي از مشكلات دانشجو را حل ‏خواهد كرد. و در پايان فصل چهارم به منظور ارائه نتايج فرضيه‌ها يك دفاعيه ديگر داشته باشند. و ‏در پيش دفاعيه و دفاع اصلي در مقطع كارشناسي ارشد و دكتري نحوه كار يكي است.‏
‏ پس از تصويب دفاعيه و دريافت نمره، دانشجو تعداد … جلد (بر مبناي خواسته دانشگاه مربوطه) ‏ازكار تحقيقاتي خود را تجليد كرده تحويل كميته تحصيلات تكميلي مي‌دهد و سپس برابر مقررات ‏دانشگاه كارهاي مربوط به تسويه حساب را انجام و در نهايت گواهي فارغ‌التحصيلي موقت را از ‏مبادي مربوطه دريافت مي‌نمايد و از لحظه دفاع از كار تحقيقاتي خود فارغ‌التحصيل شناخته شده ‏است.‏

 

مروت آزادبخت

طرز تهيه و مراحل مختلف تصويب رساله / پايان‌نامه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *